Aantekeningen over Kees van der Leeuw
Ondernemer, theosoof, architectuur- en kunstminnaar, organisator en bovendien psychiater-psychoanalyticus. Een uitzonderlijke combinatie.
Dr. C.H. (‘Kees’ of ‘Cees’) van der Leeuw (1890-1973) was mede-eigenaar en directeur van het familiebedrijf Van Nelle (tabak, koffie, thee, kauwgum) en bouwheer van de destijds zeer moderne en inmiddels monumentale Van Nelle fabriek (Brinkman & van der Vlugt, 1930).
Kort na de oorlog was hij hiernaast regeringsgemachtigde voor de wederopbouw van Rotterdam. De Rotterdamse Van der Leeuwkring is naar hem vernoemd.
Van 1946 tot 1960 was van der Leeuw curator, deels president-curator, van de Technische Hogeschool in Delft. Op de afdeling bouwkunde introduceerde hij de architectuur commentaarcolleges (1958-1966) [1]. Gevorderde studenten en stafleden wisselden daarin op vrije wijze ideeën uit over landschap, bouwen en bebouwing, eens per veertien dagen gedurende twee uur.
Kees van der Leeuw bekleedde vele nevenfuncties. Hij was onder meer lid van het college van regenten van het Kröller-Müller Museum en voorzitter van het college van aankopen, voorzitter van de raad van toezicht van het Rotterdams Filharmonisch Orkest en voorzitter van de Federatie van Medisch-Opvoedkundige Bureaus.
Kees van der Leeuw was evenals zijn broer, de jurist Dr. J.J. (‘Koos’) van der Leeuw (1893-1934), nauw betrokken geweest bij zomerkampen rond Jiddu Krishnamurti bij Ommen. De vormgeving van de Van Nelle fabriek –licht en lucht- zou mede vanuit theosofische optiek zijn geïnspireerd. Van der Leeuw hechtte waarde aan fysiek en psychisch gezonde en prettige werkomgeving voor zijn werknemers. Hij maakte studiereizen naar de Verenigde Staten om daar moderne managementstijlen te bestuderen [2].
Minder bekend is dat Kees van der Leeuw ook psychiater*[3] en psychoanalyticus was. Begin dertiger jaren onderbrak hij zijn directoraat bij Van Nelle en verbleef gedurende acht jaar in Wenen. Hij was in psychoanalyse bij Freuds leerling Ruth Mack Brunswick (1897-1946) [4]. Van der Leeuw studeerde in Wenen geneeskunde* en specialiseerde zich in de psychiatrie*. Waarschijnlijk promoveerde* hij ook in Wenen. Na de Anschluss, 1938, keerde Kees van der Leeuw naar Nederland terug en hervatte de directie van Van Nelle [5]. Vanaf 1940 heeft hij gedurende een dag per week als psychiater en psychotherapeut in het psychiatrisch ziekenhuis Maasoord bij Portugaal gewerkt*[6].
Vast staat dat van der Leeuw vanaf 1939 lid was van de Nederlandse Vereniging voor Psychoanalyse, aanvankelijk als associate member ‘vanuit Weenen’. Tussen 1946 en 1964 is zijn lidmaatschap van de Nederlandse Vereniging voor Psychoanalyse (NVPa) gedocumenteerd [7]. In 1946-1947 was van der Leeuw vice-voorzitter van de NVPa en lid van het bestuur van het Psychoanalytisch Instituut (PAI [8]). Hij moet tot zijn dood toe (1973) lid zijn geweest*.
Via het Psychoanalytic Electronic Publishing (PEP) Archive heb ik naar psychoanalytische publicaties van Kees van der Leeuw gezocht en deze niet gevonden. Evenmin trof ik deze in de elektronische catalogus van de bibliotheek van de NVPa. De catalogus van de universiteitsbibliotheken van Rotterdam, Amsterdam en Wenen gaven geen hits. Wel trof ik in de catalogus Koninklijke Bibliotheek een publicatie van zijn hand, onder de titel Bouw eener fabriek: factoren bij de keuze van terreinen en fabriekstype (1930, Muusses, 22 pagina’s) [9].
Ook Kees’ eerdergenoemde broer Koos van der Leeuw verbleef ook enige tijd in Wenen. Hij was bij Freud in analyse [10] [11] [12]. Koos van der Leeuw was amateur-piloot en werd door Freud der Fliegende Holländer genoemd. Koos kwam in 1934 bij een vliegtuigongeluk om het leven.
Er bestaan meerdere publicaties over Kees van der Leeuw. Een min of meer uitgebreide biografie is echter bij mijn weten nooit verschenen.
Ik noem de volgende:
1. Op Wikipedia staat een kort lemma: http://nl.wikipedia.org/wiki/Cees_van_der_Leeuw.
2. De website van de Gemeente Rotterdam bevat eveneens een lemma: http://www.rotterdam.nl/tekst:leeuw_van_der
3. Op internet staat een korte documentaire van Rijnmond TV onder de titel Rotterdammers van Formaat: Afl.4: Cees van der Leeuw (2010): http://www.youtube.com/watch?v=FkcWqFZFeHs.
3. Graham Livesey, The van der leeuw house: theosophical connections with early modern architecture (1998),
http://corbu2.caed.kent.edu/architronic/v8n1/v8n105.pdf
4. André Koch, Een open naaidoos detoneerde al over het wonen in de modernistische villa van der leeuw (2009),
http://www.designhistory.nl/2009/een-open-naaibox-detoneerde-al-over-het-wonen-in-de-modernistische-villa-van-der-leeuw/#fn-1214-2
5. Wessel de Jonge, The Technology of Change: The Van Nelle Factories in Transition (2002), http://www.wesseldejonge.nl/media/downloads/Van%20Nelle%20Design%20Factory_research%20ENG.pdf, ook http://goo.gl/Jx0jS, p. 44
6. Frank Kauffmann, Kees van der Leeuw. A Principal in Search of Synthesis, Wiederhall(1993) 14, pp. 4-6.
7. Van der Leeuwkring, Rotterdam, http://www.vanderleeuwkring.nl/over_de_kring/inspiratie
In de persoon van Kees van der Leeuw verenigt zich een unieke combinatie van psychoanalyticus-psychiater en bovendien captain of industry, eigenaar-directeur, ondernemer, theosoof, architectuur- en kunstminnaar, organisator, bestuurder en, naar men mag aannemen, vergadertijger. Voor zover bekend heeft van der Leeuw weinig (openbaar) gepubliceerd.
Het is daarom te betreuren dat men niet op directe wijze van zijn denkbeelden kennis kan nemen, met name vanuit de vraag in hoeverre psychoanalytische inzichten zijn ideeën over bestuur, architectuur en ondernemen hebben beïnvloed, en omgekeerd.
Van de Leeuw was, zoals gezegd, een vergadertijger. Het is te verwachten dat ideeën van Kees van der Leeuw neerslag hebben gevonden in verschillende archieven en notulen [13]. Vooralsnog wat dit betreft onontgonnen.
Kaspar Mengelberg 5 december 2012
kmengelberg@csi.com
[1] Ir. Pjotr Gonggrijp, architect, attendeerde mij op de persoon van der Leeuw. Gonggrijp woonde destijds de architectuur commentaarcolleges bij en heeft deze als buitengewoon inspirerend ervaren.
[3] Met * genoteerde gegevens moeten op juistheid worden geverifieerd
[4] The Diary of Sigmund Freud 1929-1939 (1992), geannoteerd door Michael Molnar, 26 april 1933, annotatie p. 170 .
[5] Dit mede opdat zijn broer Dick, directeur van Van Nelle tijdens zijn afwezigheid, in 1936 bij een vliegtuigongeluk omkwam.
[6] Huidige naam: Delta Psychiatrisch Centrum
[8] Tegenwoordig: Nederlands Psychoanalytisch Instituut (NPI).
[10] The Diary of Sigmund Freud 1929-1939 (1992), 19 september 1933, 26 april 1934, 29 augustus 1934, annotaties op pp. 158, 170, 175 .
[11] De film Rotterdammers van Formaat: Afl.4: Cees van der Leeuw (http://www.youtube.com/watch?v=FkcWqFZFeHs)toont op 13:00 een rekening van Freud met de volgende tekst:
“15.7.’33
Herrn Dr. J.J. van der Leeuw
15 Juni – 15 Juli 1933
27 Stunden = $ 675
Zalung in hfl erbeten
Freud”
Deze rekening was voor Koos (J.J.) bestemd en niet voor Kees (C.H.), zoals abusievelijk is aangenomen.