Aantekeningen over Kees van der Leeuw

5 Dec

Aantekeningen over Kees van der Leeuw 

Ondernemer, theosoof, architectuur- en kunstminnaar, organisator en bovendien psychiater-psychoanalyticus. Een uitzonderlijke combinatie.

Dr. C.H. (‘Kees’ of ‘Cees’) van der Leeuw (1890-1973) was mede-eigenaar en directeur van het familiebedrijf Van Nelle (tabak, koffie, thee, kauwgum) en bouwheer van de destijds zeer moderne en inmiddels monumentale Van Nelle fabriek (Brinkman & van der Vlugt, 1930).

Kort na de oorlog was hij hiernaast regeringsgemachtigde voor de wederopbouw van Rotterdam. De Rotterdamse Van der Leeuwkring is naar hem vernoemd.

Van 1946 tot 1960 was van der Leeuw curator, deels president-curator, van de Technische Hogeschool in Delft. Op de afdeling bouwkunde introduceerde hij de architectuur commentaarcolleges (1958-1966) [1]. Gevorderde studenten en stafleden wisselden daarin op vrije wijze ideeën uit over landschap, bouwen en bebouwing, eens per veertien dagen gedurende twee uur.

Kees van der Leeuw bekleedde vele nevenfuncties. Hij was onder meer lid van het college van regenten van het Kröller-Müller Museum en voorzitter van het college van aankopen, voorzitter van de raad van toezicht van het Rotterdams Filharmonisch Orkest en voorzitter van de Federatie van Medisch-Opvoedkundige Bureaus.

Kees van der Leeuw was evenals zijn broer, de jurist Dr. J.J. (‘Koos’) van der Leeuw (1893-1934), nauw betrokken geweest bij zomerkampen rond Jiddu Krishnamurti bij Ommen. De vormgeving van de Van Nelle fabriek –licht en lucht- zou mede vanuit theosofische optiek zijn geïnspireerd. Van der Leeuw hechtte waarde aan fysiek en psychisch gezonde en prettige werkomgeving voor zijn werknemers. Hij maakte studiereizen naar de Verenigde Staten om daar moderne managementstijlen te bestuderen [2].

Minder bekend is dat Kees van der Leeuw ook psychiater*[3] en psychoanalyticus was. Begin dertiger jaren onderbrak hij zijn directoraat bij Van Nelle en verbleef gedurende acht jaar in Wenen. Hij was in psychoanalyse bij Freuds leerling Ruth Mack Brunswick (1897-1946) [4]. Van der Leeuw studeerde in Wenen geneeskunde* en specialiseerde zich in de psychiatrie*. Waarschijnlijk promoveerde* hij ook in Wenen. Na de Anschluss, 1938, keerde Kees van der Leeuw naar Nederland terug en hervatte de directie van Van Nelle [5]. Vanaf 1940 heeft hij gedurende een dag per week als psychiater en psychotherapeut in het psychiatrisch ziekenhuis Maasoord bij Portugaal gewerkt*[6].

Vast staat dat van der Leeuw vanaf 1939 lid was van de Nederlandse Vereniging voor Psychoanalyse, aanvankelijk als associate member ‘vanuit Weenen’. Tussen 1946 en 1964 is zijn lidmaatschap van de Nederlandse Vereniging voor Psychoanalyse (NVPa) gedocumenteerd [7]. In 1946-1947 was van der Leeuw vice-voorzitter van de NVPa en lid van het bestuur van het Psychoanalytisch Instituut (PAI [8]). Hij moet tot zijn dood toe (1973) lid zijn geweest*.

Via het Psychoanalytic Electronic Publishing (PEP) Archive heb ik naar psychoanalytische publicaties van Kees van der Leeuw gezocht en deze niet gevonden. Evenmin trof ik deze in de elektronische catalogus van de bibliotheek van de NVPa. De catalogus van de universiteitsbibliotheken van Rotterdam, Amsterdam en Wenen gaven geen hits. Wel trof ik in de catalogus Koninklijke Bibliotheek een publicatie van zijn hand, onder de titel Bouw eener fabriek: factoren bij de keuze van terreinen en fabriekstype (1930, Muusses, 22 pagina’s) [9].

Ook Kees’ eerdergenoemde broer Koos van der Leeuw verbleef ook enige tijd in Wenen. Hij was bij Freud in analyse [10] [11] [12]. Koos van der Leeuw was amateur-piloot en werd door Freud der Fliegende Holländer genoemd. Koos kwam in 1934 bij een vliegtuigongeluk om het leven.

Er bestaan meerdere publicaties over Kees van der Leeuw. Een min of meer uitgebreide biografie is echter bij mijn weten nooit verschenen.

Ik noem de volgende:

1. Op Wikipedia staat een kort lemma: http://nl.wikipedia.org/wiki/Cees_van_der_Leeuw.

2. De website van de Gemeente Rotterdam bevat eveneens een lemma: http://www.rotterdam.nl/tekst:leeuw_van_der

3. Op internet staat een korte documentaire van Rijnmond TV onder de titel Rotterdammers van Formaat: Afl.4: Cees van der Leeuw (2010): http://www.youtube.com/watch?v=FkcWqFZFeHs.

3. Graham Livesey, The van der leeuw house: theosophical connections with early modern architecture (1998),

http://corbu2.caed.kent.edu/architronic/v8n1/v8n105.pdf

4. André Koch, Een open naaidoos detoneerde al over het wonen in de modernistische villa van der leeuw (2009),

http://www.designhistory.nl/2009/een-open-naaibox-detoneerde-al-over-het-wonen-in-de-modernistische-villa-van-der-leeuw/#fn-1214-2

5. Wessel de Jonge, The Technology of Change: The Van Nelle Factories in Transition (2002), http://www.wesseldejonge.nl/media/downloads/Van%20Nelle%20Design%20Factory_research%20ENG.pdf, ook http://goo.gl/Jx0jS, p. 44

6. Frank Kauffmann, Kees van der Leeuw. A Principal in Search of Synthesis, Wiederhall(1993) 14, pp. 4-6.

7. Van der Leeuwkring, Rotterdam, http://www.vanderleeuwkring.nl/over_de_kring/inspiratie

In de persoon van Kees van der Leeuw verenigt zich een unieke combinatie van psychoanalyticus-psychiater en bovendien captain of industry, eigenaar-directeur, ondernemer, theosoof, architectuur- en kunstminnaar, organisator, bestuurder en, naar men mag aannemen, vergadertijger.  Voor zover bekend heeft van der Leeuw weinig (openbaar) gepubliceerd.

Het is daarom te betreuren dat men niet op directe wijze van zijn denkbeelden kennis kan nemen, met name vanuit de vraag in hoeverre psychoanalytische inzichten zijn ideeën over bestuur, architectuur en ondernemen hebben beïnvloed, en omgekeerd.

Van de Leeuw was, zoals gezegd, een vergadertijger.  Het is te verwachten dat ideeën van Kees van der Leeuw neerslag hebben gevonden in verschillende archieven en notulen [13]. Vooralsnog wat dit betreft onontgonnen.

Kaspar Mengelberg 5 december 2012

kmengelberg@csi.com

 

[1] Ir. Pjotr Gonggrijp, architect, attendeerde mij op de persoon van der Leeuw. Gonggrijp woonde destijds de architectuur commentaarcolleges bij en heeft deze als buitengewoon inspirerend ervaren.

[2] Wessel de Jonge, The Technology of Change: The Van Nelle Factories in Transition (2002), p. 5 http://www.wesseldejonge.nl/media/downloads/Van%20Nelle%20Design%20Factory_research%20ENG.pdf

[3] Met * genoteerde gegevens moeten op juistheid worden geverifieerd

[4] The Diary of Sigmund Freud 1929-1939 (1992), geannoteerd door Michael Molnar, 26 april 1933, annotatie p. 170 .

[5] Dit mede opdat zijn broer Dick, directeur van Van Nelle tijdens zijn afwezigheid, in 1936 bij een vliegtuigongeluk omkwam.

[6] Huidige naam: Delta Psychiatrisch Centrum

[8] Tegenwoordig: Nederlands Psychoanalytisch Instituut (NPI).

[10] The Diary of Sigmund Freud 1929-1939 (1992), 19 september 1933, 26 april 1934, 29 augustus 1934, annotaties op pp. 158, 170, 175 .

[11] De film Rotterdammers van Formaat: Afl.4: Cees van der Leeuw (http://www.youtube.com/watch?v=FkcWqFZFeHs)toont op 13:00 een rekening van Freud met de volgende tekst:

“15.7.’33

Herrn Dr. J.J. van der Leeuw

15 Juni – 15 Juli 1933

27 Stunden = $ 675

Zalung in hfl erbeten

Freud”

Deze rekening was voor Koos (J.J.) bestemd en niet voor Kees (C.H.), zoals abusievelijk is aangenomen.

[12] Zie over Koos van der Leeuw http://www.theosofie.nl/tijdschrift/edities/2008/3/Wie%20was.pdf. Zie ook van Dr J. J. van der leeuw, THE CONQUEST OF ILLUSION (1928),  http://goo.gl/jXSAV

[13] Bij voorbeeld Archief van de Nederlandse Vereniging voor Psychoanalyse, http://stadsarchief.amsterdam.nl/archieven/archiefbank/overzicht/30628.nl.html, Archief wederopbouw Rotterdam, Archief Kröller-Müller Museum, Archief Technische Hogeschool Delft, Archief Van Nelle.

Advertenties

2 Reacties to “Aantekeningen over Kees van der Leeuw”

  1. Serge Katan 8 november 2016 bij 11:39 am #

    Beste Kaspar, dank je voor de tip. Een interessante, begaafde, maar ook merkwaardige man; Komt tot uitdrukking in het woord vergadertijger, een soort politisch engagement. Ik vraag me hoe hij met zijn familie omgegaan is. Krishnamurti heeft na zijn distantie van de theosophische vereniging een regelrechte afkeer van de theosophen ontwikkelt. Maar dat betekent niet dat de theosophie (of de psychoanalyse) geen interessante concepten ontwikkelt heeft.Voor mij bestaat er altijd een wantrouwen tegen het institutionaliseren van concepten/modellen van de werkelijkheid.Daarvan kom ik niet los…..

    • DeVrijePsych 9 november 2016 bij 12:25 am #

      Beste Serge,
      Veel dank voor je reactie. Het merkwaardige is dat niemand binnen de Nederlandse Vereniging voor Psychoanalyse ook maar iets van deze uitzonderlijke collega bleek te weten. Om een of andere reden is hij uit het verenigingsgeheugen verdwenen; welke weet ik niet. Misschien te veelzijdig, te zelfstandig, of te zeer aan het grootkapitaal gelieerd.
      Kees van der Leeuw had twee broers. Beiden waren enthousiaste amateurpiloten, en beiden zijn daarbij in een vliegtuigongeluk omgekomen. Kees heeft daarop een van de weduwen gehuwd.
      Met je opmerkingen over het institutionaliseren ben ik het eens. Door groepsprocessen worden velen van hun zelfstandigheid en creativiteit beroofd. Ze worden de ‘undifferentiated ego-mass’ (Murray Bowen) ingezogen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: